হিটলাৰলৈ মহাত্মা গান্ধীয়ে লিখিছিল দুখনকৈ চিঠি

২ অক্টোবৰ মানেই কেৱল গান্ধী জয়ন্তী নহয়। এই দিনটো মহাত্মা গান্ধীৰ চিন্তা, আদৰ্শ আৰু জনজীৱনৰ কথা মনত পেলোৱাৰো এক বিশেষ উপলক্ষ। গান্ধীৰ জীৱনৰ বহু ঘটনাই আজিও চৰ্চাৰ বিষয়। তেনে এক কম পৰিচিত অধ্যায় হ’ল জাৰ্মানীৰ নাজী নেতা এডলফ হিটলাৰলৈ তেওঁ লিখা দুখন চিঠি। ইউৰোপত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ আশংকা বৃদ্ধি পোৱাৰ সময়ত মহাত্মা গান্ধীয়ে হিটলাৰলৈ দুবাৰকৈ চিঠি লিখিছিল। দুয়োখন চিঠিতে তেওঁ যুদ্ধ আৰু হিংসাৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰি যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ হিটলাৰক আহ্বান জনাইছিল। গান্ধীয়ে হিটলাৰক চিঠি লিখাৰ উদ্দেশ্য কোনো ৰাজনৈতিক মিত্ৰতা গঢ়াটো নাছিল। তেওঁৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল অহিংসাৰ পথৰ পৰা যুদ্ধৰ বিৰুদ্ধে আবেদন জনোৱা।

প্ৰথম চিঠি:

যুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাৰ আগতেই হিটলাৰলৈ আবেদন কৰি চিঠি লিখিছিল মহাত্মা গান্ধীয়ে। ১৯৩৯ চনৰ ২৩ জুলাইত গান্ধীয়ে হিটলাৰলৈ প্ৰথমখন চিঠি লিখিছিল। সেই সময়ত ইউৰোপৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি ক্ৰমাৎ উত্তপ্ত হৈ পৰিছিল আৰু যুদ্ধৰ আশংকা বৃদ্ধি পাইছিল। চিঠিখনৰ আৰম্ভণিতে গান্ধীয়ে হিটলাৰক “প্ৰিয় বন্ধু” বুলি সম্বোধন কৰিছিল। এই সম্বোধনক হিটলাৰৰ নীতি বা কাৰ্যকলাপৰ সমৰ্থন বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি। গান্ধীৰ দৃষ্টিত মানুহৰ সৈতে বন্ধুত্বপূৰ্ণভাৱে কথা পাতি তেওঁৰ ভুল কামৰ বিৰুদ্ধেও স্পষ্টকৈ মত প্ৰকাশ কৰিব পাৰি।

গান্ধীয়ে লিখিছিল যে তেওঁৰ কেইগৰাকীমান বন্ধুৱে মানৱতাৰ স্বাৰ্থত হিটলাৰলৈ চিঠি লিখিবলৈ তেওঁক অনুৰোধ কৰি আহিছিল। প্ৰথমতে তেওঁ দ্বিধাত আছিল। হিটলাৰলৈ চিঠি লিখাটো হয়তো অহংকাৰ বা অনধিকাৰ চর্চা বুলি গণ্য হ’ব পাৰে বুলিও তেওঁ ভাবিছিল। তথাপি যুদ্ধৰ ভয়াৱহতাৰ কথা চিন্তা কৰি তেওঁ আবেদন জনোৱাটো নিজৰ কৰ্তব্য বুলি অনুভৱ কৰিছিল।

গান্ধীয়ে হিটলাৰক বুজাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যে সেই সময়ত তেওঁৰ হাতত যুদ্ধ ৰোধ কৰাৰ যথেষ্ট ক্ষমতা আছে। তেওঁ মূলতঃ এটা প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল—কোনো লক্ষ্য যিমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ বা মূল্যৱান নহওক কিয়, সেই লক্ষ্য লাভ কৰিবলৈ মানৱতাক ধ্বংস আৰু বৰ্বৰতাৰ মাজলৈ ঠেলি দিয়াটো কিমান যুক্তিসংগত?

নিজৰ অহিংস নীতিৰ কথা উল্লেখ কৰি গান্ধীয়ে যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ হিটলাৰক আহ্বান জনাইছিল। চিঠিৰ শেষত তেওঁ এইটোও প্ৰকাশ কৰিছিল যে তেওঁৰ এই আবেদন যদি ভুল বুলি বিবেচিত হয়, তেন্তে তেওঁ ক্ষমা বিচাৰিবলৈ সাজু। অৰ্থাৎ প্ৰথমখন চিঠিৰ মূল বাৰ্তা আছিল—যুদ্ধ অনিবাৰ্য নহয়; শক্তিশালী নেতাসকলে ইচ্ছা কৰিলে যুদ্ধ ৰোধ কৰিব পাৰে।

দ্বিতীয় চিঠি

যুদ্ধ চলি থকাৰ সময়তো অহিংসাৰ আহ্বান জনাইছিল মহাত্মা গান্ধীয়ে। প্ৰথমখন চিঠিৰ কেইমাহমান পিছতেই ইউৰোপত যুদ্ধ আৰম্ভ হয়। ১৯৩৯ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত জাৰ্মানীয়ে পোলেণ্ড আক্ৰমণ কৰাৰ পিছত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ আৰম্ভ হয়। যুদ্ধ চলি থকাৰ সময়তে ১৯৪০ চনৰ ২৪ ডিচেম্বৰত গান্ধীয়ে হিটলাৰলৈ দ্বিতীয়খন চিঠি লিখিছিল। এইবাৰো তেওঁ হিটলাৰক “প্ৰিয় বন্ধু” বুলি সম্বোধন কৰিছিল। কিন্তু এই সম্বোধনৰ অৰ্থ কোনো ধৰণৰ সমৰ্থন বা সন্মতি নাছিল। গান্ধীয়ে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে তেওঁৰ ব্যক্তিগতভাৱে কোনো শত্ৰু নাই আৰু তেওঁ মানুহৰ সৈতে বন্ধুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্ক বজাই ৰখাত বিশ্বাস কৰে। দ্বিতীয়খন চিঠিত গান্ধীয়ে জাৰ্মানীৰ সামৰিক অভিযান আৰু বিভিন্ন দেশৰ বিৰুদ্ধে কৰা কাৰ্যৰ সমালোচনা কৰিছিল। চেকোশ্লোভাকিয়া, পোলেণ্ড আৰু ডেনমাৰ্কৰ দৰে দেশৰ বিৰুদ্ধে জাৰ্মানীৰ কাৰ্যক তেওঁ নিষ্ঠুৰ আৰু অমানৱীয় বুলি অভিহিত কৰিছিল।

তেওঁ স্পষ্টকৈ কৈছিল যে হিটলাৰৰ সফলতা তেওঁ কামনা কৰিব নোৱাৰে। গান্ধীৰ দ্বিতীয়খন চিঠিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ আছিল ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ নিজৰ সংগ্ৰামৰ উল্লেখ। গান্ধীয়ে ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। কিন্তু সেই বিৰোধিতাৰ পদ্ধতি আছিল অহিংস। তেওঁ ব্ৰিটিছ জনসাধাৰণক হ*ত্যা বা শাৰীৰিকভাৱে ক্ষতি কৰাৰ কথা কোৱা নাছিল। গান্ধীৰ মতে, কোনো শাসন ব্যৱস্থা ৰাইজৰ সহযোগিতা অবিহনে দীৰ্ঘদিন চলিব নোৱাৰে। সেয়ে অন্যায় শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰাৰ অৰ্থ প্ৰতিপক্ষক ধ্বংস কৰা নহয়; বৰং অন্যায় ব্যৱস্থাক সহযোগিতা নকৰা। এই দৃষ্টিভংগীৰ পৰাই তেওঁ হিটলাৰক অহিংসাৰ শক্তিৰ কথা বুজাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

উপলব্ধ তথ্য অনুসৰি, হিটলাৰে গান্ধীৰ এই চিঠি দুখনৰ কোনো স্পষ্ট লিখিত উত্তৰ দিছিল বুলি নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰমাণ পোৱা নাযায়। লগতে, গান্ধীয়ে লিখা চিঠি দুখন হিটলাৰৰ হাতত প্ৰকৃততে গৈ পাইছিল নে নাই, সেই বিষয়তো সম্পূৰ্ণ নিশ্চিত তথ্য নাই। কিছুমান ঐতিহাসিক বিৱৰণীত চিঠিসমূহ ব্ৰিটিছ কৰ্তৃপক্ষই আটক কৰাৰ সম্ভাৱনাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। আন কিছুমান বিৱৰণীত চিঠি হিটলাৰৰ ওচৰলৈ যোৱাৰ সম্ভাৱনাৰ কথা কোৱা হয়।

গান্ধী জয়ন্তীত এই চিঠিবোৰ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

গান্ধীৰ হিটলাৰলৈ লিখা চিঠি দুখনে তেওঁৰ অহিংস দৰ্শনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ প্ৰকাশ কৰে। গান্ধীয়ে বিশ্বাস কৰিছিল যে অন্যায়ৰ বিৰোধিতা কৰিব লাগে, কিন্তু তাৰ বাবে ঘৃণা বা হিংসাৰ আশ্ৰয় ল’বই লাগিব বুলি কথা নাই। প্ৰতিপক্ষৰ বিৰুদ্ধে দৃঢ়ভাৱে মাত মাতিও মানুহৰ প্ৰতি মানৱীয়তা বজাই ৰাখিব পাৰি। অৱশ্যে ইতিহাসে এইটোও দেখুৱাইছে যে গান্ধীৰ আবেদন যুদ্ধ ৰোধ কৰাত সফল হোৱা নাছিল। সেয়ে এই চিঠিবোৰে অহিংসাৰ কাৰ্যকাৰিতা সম্পৰ্কে কোনো সহজ উত্তৰ নিদিয়ে।

কিন্তু গান্ধীৰ বাবে মূল কথাটো আছিল—শক্তিৰ সন্মুখীন হ’লে সদায় শক্তিৰেই উত্তৰ দিব লাগিব বুলি কোনো কথা নাই। অন্যায়ৰ বিৰোধিতা দৃঢ়ভাৱে কৰিব পাৰি, কিন্তু তাৰ বাবে ঘৃণা আৰু ধ্বংসক একমাত্ৰ পথ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব নালাগে। সেই অৰ্থত ২ অক্টোবৰ কেৱল গান্ধীৰ জন্মদিন উদযাপনৰ দিন নহয়। ই যুদ্ধ, হিংসা, ক্ষমতা, নৈতিক দায়বদ্ধতা আৰু অহিংসাৰ অৰ্থ নতুনকৈ ভাবি চোৱাৰো এক সুযোগ।

হিটলাৰলৈ লিখা গান্ধীৰ এই দুখন চিঠি হয়তো ইতিহাসৰ গতিপথ সলনি কৰিব পৰা নাছিল। কিন্তু সেই চিঠিবোৰে এটা কথা স্পষ্টকৈ দেখুৱাই যায়—বিশ্বৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি যিমানেই কঠিন নহওক, গান্ধীয়ে অহিংসাৰ পথৰ পৰা নিজৰ বিশ্বাস আঁতৰাই নাছিল।

এই প্ৰতিবেদন যুগুতাইছে মানসজ্যোতিয়ে

এনেধৰণৰ অন্যান্য বা-বাতৰিৰ বাবে লাইক কৰক অসম লাইভ ২৪ ৰ ফেচবুক পেজ