ইৰান-ইউক্ৰেইনৰ ঘটনাই বৃদ্ধি কৰিছে চিন্তা
অশান্ত পৰিস্থিতিৰ পূৰ্বে মণিপুৰত STARLINKৰ সঁজুলি উদ্ধাৰে কি সূচায়?
বিশ্বৰ অন্যতম ধনী ব্যৱসায়ী ইলন মাস্কৰ মালিকানাধীন SpaceXৰ উপগ্ৰহভিত্তিক ইণ্টাৰনেট সেৱা STARLINKক লৈ ভাৰতৰ নিৰাপত্তাৰ ক্ষেত্ৰত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে। এই প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে পাহাৰীয়া অঞ্চল, দুৰ্গম সীমান্ত আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগত ক্ষতিগ্ৰস্ত স্থানতো দ্ৰুতবেগী ইণ্টাৰনেট সেৱা প্ৰদান কৰিব পাৰি। কিন্তু এই সুবিধাৰ লগতে ইয়াৰ ওপৰত অত্যধিক নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰাৰ বিপদো আছে। ভাৰতৰ দৰে এখন দেশৰ বাবে প্ৰশ্নটো কেৱল দ্ৰুতবেগী ইণ্টাৰনেট লাভ কৰাতে সীমাবদ্ধ নহয়। প্ৰয়োজনৰ সময়ত চৰকাৰে এই সেৱা বন্ধ কৰিব পাৰিবনে? যুদ্ধ বা সীমান্তৰ উত্তেজনাৰ সময়ত ষ্টাৰলিংকে ভাৰতৰ নিৰ্দেশ মানি চলিবনে? ভাৰতীয় নাগৰিকৰ ব্যক্তিগত তথ্য আৰু চৰকাৰী যোগাযোগৰ তথ্য সুৰক্ষিত থাকিবনে?
চলিত বৰ্ষৰ এপ্ৰিলত প্ৰকাশিত তক্ষশীলা ইনষ্টিটিউটৰ Starlink and Risks for India শীৰ্ষক প্ৰতিবেদনত এই প্ৰশ্নসমূহৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। প্ৰতিবেদনখনৰ মূল বক্তব্য হৈছে—ষ্টাৰলিংকে ভাৰতৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে যদিও ইয়াৰ ওপৰত অত্যধিক নিৰ্ভৰশীলতাই দেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু কৌশলগত স্বাধীনতাৰ বাবে বিপদৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। প্ৰতিবেদনখনত অশ্বিন প্ৰসাদ ৰাও, আদিত্য ৰামনাথন আৰু অৱসৰপ্ৰাপ্ত কৰ্ণেল দাসে যুক্তি দিছে যে চৰকাৰে বিভিন্ন নিয়ম বান্ধি দিলেও নেটৱৰ্কটোৰ দৈনন্দিন কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত চূড়ান্ত কাৰিকৰী নিয়ন্ত্ৰণ কোম্পানীটোৰ হাতত থাকিব পাৰে। ভাৰতৰ বাবে এইটোৱেই হৈছে অন্যতম ডাঙৰ চিন্তাৰ বিষয়।
ষ্টাৰলিংকে কেনেকৈ কাম কৰে?
ষ্টাৰলিংক হৈছে SpaceXৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এক উপগ্ৰহভিত্তিক ইণ্টাৰনেট সেৱা। পৰম্পৰাগত মোবাইল নেটৱৰ্ক বা ফাইবাৰ ব্ৰডবেণ্ডৰ পৰিৱৰ্তে ই পৃথিৱীৰ তুলনামূলকভাৱে ওচৰৰ কক্ষপথত থকা উপগ্ৰহৰ জৰিয়তে ইণ্টাৰনেট সংযোগ প্ৰদান কৰে। এই উপগ্ৰহসমূহ কম পৃথিৱী কক্ষপথত (LEO) অৱস্থান কৰাৰ বাবে সাধাৰণ উপগ্ৰহ ইণ্টাৰনেটৰ তুলনাত কম সময়ত তথ্য আদান-প্ৰদান কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত ভিডিঅ’ কল, অনলাইন কাম-কাজ আৰু আন বহুতো ইণ্টাৰনেট সেৱা ব্যৱহাৰ কৰাটো সহজ হয়। ষ্টাৰলিংকৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সুবিধা হৈছে, যিবোৰ অঞ্চলত মোবাইল টাৱাৰ স্থাপন কৰা কঠিন বা ফাইবাৰ কেব্ল সংযোগ কৰাটো ব্যয়বহুল, তাতো ইণ্টাৰনেট প্ৰদান কৰিব পৰা যায়।
প্ৰতিবেদন অনুসৰি, চলিত বৰ্ষৰ এপ্ৰিললৈ ষ্টাৰলিংকৰ নেটৱৰ্কত ১০,০০০ৰো অধিক সক্ৰিয় উপগ্ৰহ আছিল। কোম্পানীটোৱে ভৱিষ্যতে এই সংখ্যা ৪২,০০০লৈ বৃদ্ধি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। SpaceXৰ নিজা ৰকেট উৎক্ষেপণৰ ব্যৱস্থা আৰু বৃহৎ পৰিসৰত উপগ্ৰহ নিৰ্মাণ কৰাৰ ক্ষমতাই কোম্পানীটোক এই ক্ষেত্ৰত বিশেষ সুবিধা প্ৰদান কৰিছে। ভাৰতৰ বাবে এই প্ৰযুক্তি বিশেষভাৱে উপযোগী হ’ব পাৰে। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ দুৰ্গম পাহাৰীয়া অঞ্চল, সীমান্তৱৰ্তী এলেকা আৰু বান বা ভূমিকম্পত ক্ষতিগ্ৰস্ত স্থানত ই বিকল্প যোগাযোগ ব্যৱস্থা হিচাপে কাম কৰিব পাৰে। কিন্তু প্ৰযুক্তিটোৰ সুবিধা গ্ৰহণ কৰাৰ সময়তে ইয়াৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ কোনে ৰাখিব, সেই কথাও বিবেচনা কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।
ষ্টাৰলিংকক লৈ ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চিন্তা কি?
তক্ষশীলা ইনষ্টিটিউটৰ প্ৰতিবেদনত উত্থাপন কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নটো হৈছে—ভাৰত চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ স্বাৰ্থত কোনো অঞ্চলত ইণ্টাৰনেট সেৱা বন্ধ কৰাৰ নিৰ্দেশ দিলে ষ্টাৰলিংকে সেই নিৰ্দেশ তাৎক্ষণিকভাৱে কাৰ্যকৰী কৰিব পাৰিবনে? এই বিষয়টো দুটা দিশৰ পৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ।
প্ৰথমতে, চৰকাৰে যদি কোনো নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত নিৰাপত্তাজনিত কাৰণত ইণ্টাৰনেট সেৱা বন্ধ কৰিব বিচাৰে, তেন্তে ষ্টাৰলিংকৰ সংযোগো সেই অঞ্চলত বন্ধ হোৱাটো নিশ্চিত কৰিব লাগিব। অন্যথা, আন ইণ্টাৰনেট সেৱা বন্ধ হৈ থাকিলেও ষ্টাৰলিংকৰ জৰিয়তে যোগাযোগ চলি থাকিব পাৰে।
দ্বিতীয়তে, যুদ্ধ, সীমান্তৰ সংঘাত বা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সময়ত ভাৰতীয় সেনা, নিৰাপত্তা বাহিনী আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা সংস্থাসমূহৰ বাবে নিৰ্ভৰযোগ্য যোগাযোগ ব্যৱস্থা অতি প্ৰয়োজনীয়। এনে সময়ত যদি ষ্টাৰলিংকে নিজৰ সেৱা সীমিত কৰে বা কোনো কাৰণত সংযোগ বিচ্ছিন্ন হয়, তেন্তে সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ষ্টাৰলিংকে ভাৰতত নিশ্চিতভাৱে সেৱা বন্ধ কৰিব বা চৰকাৰৰ নিৰ্দেশ অমান্য কৰিব। প্ৰতিবেদনখনে মূলতঃ সম্ভাৱ্য বিপদৰ বিষয়ে সতৰ্ক কৰি দিছে।
ইয়াৰ লগতে এটা কথা মনত ৰখা প্ৰয়োজন যে কেৱল অনুজ্ঞাপত্ৰ বাতিল কৰা বা কঠোৰ নিয়ম প্ৰণয়ন কৰিলেই প্ৰতিটো পৰিস্থিতিত নেটৱৰ্কৰ ওপৰত তাৎক্ষণিক নিয়ন্ত্ৰণ নিশ্চিত নহ’বও পাৰে। সেয়েহে, ভাৰতৰ নিজা বিকল্প যোগাযোগ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰি ৰখাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।
ইউক্ৰেইন যুদ্ধই ষ্টাৰলিংকক লৈ কিয় প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিলে?
২০২২ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত ৰাছিয়াই ইউক্ৰেইনত আক্ৰমণ আৰম্ভ কৰাৰ পিছত দেশখনৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থাত ষ্টাৰলিংকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। যুদ্ধৰ ফলত পৰম্পৰাগত যোগাযোগ ব্যৱস্থা ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱা বহু স্থানত এই উপগ্ৰহ ইণ্টাৰনেটে যোগাযোগ অব্যাহত ৰখাত সহায় কৰে। কিন্তু সময়ৰ লগে লগে ষ্টাৰলিংকৰ সেৱা ক’ত আৰু কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যাব, সেই বিষয়টোক লৈ বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হয়।
তক্ষশীলা ইনষ্টিটিউটৰ প্ৰতিবেদনত পূৰ্বে প্ৰকাশিত সংবাদ মাধ্যমৰ বাতৰিৰ উল্লেখ কৰি কোৱা হৈছে যে ইলন মাস্কে কিছুমান ভৌগোলিক অঞ্চলত ষ্টাৰলিংকৰ সেৱা সীমিত কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল। বিশেষকৈ ক্ৰিমিয়াৰ ওচৰত সামৰিক অভিযানৰ বাবে সেৱা সক্ৰিয় কৰাৰ সন্দৰ্ভত ইউক্ৰেইনৰ অনুৰোধ গ্ৰহণ নকৰাৰ বিষয়টো চৰ্চালৈ আহিছিল। ইয়াত জিঅ’ফেন্সিং নামৰ প্ৰযুক্তিটো বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে কোনো নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত এটা সেৱা সক্ৰিয় বা নিষ্ক্ৰিয় কৰিব পাৰি।
ইউক্ৰেইনৰ উদাহৰণে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে—যদি এখন দেশৰ সামৰিক বাহিনী বা চৰকাৰী সংস্থা ব্যক্তিগত বিদেশী কোম্পানী এটাৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত অত্যধিক নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে, তেন্তে সংকটৰ সময়ত সেই কোম্পানীৰ সিদ্ধান্তই দেশখনৰ সামৰিক আৰু কৌশলগত পৰিকল্পনাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। ভাৰতৰ বাবেও এই আশংকা গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিশেষকৈ সীমান্তৰ সংঘাত বা যুদ্ধৰ সময়ত যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ নিয়ন্ত্ৰণ দেশৰ নিজৰ হাতত থকাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
ইৰাণৰ ঘটনাই কি শিক্ষা দিয়ে?
ইৰাণৰ উদাহৰণে দেখুৱায় যে চৰকাৰে পৰম্পৰাগত ইণ্টাৰনেট সেৱা বন্ধ কৰিলেও উপগ্ৰহ ইণ্টাৰনেট সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰাটো সহজ নহ’ব পাৰে। তক্ষশীলা ইনষ্টিটিউটৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি, ২০২৬ চনৰ আৰম্ভণিতে ইৰাণত প্ৰায় ৫০,০০০ অবৈধ ষ্টাৰলিংক টাৰ্মিনেল ব্যৱহাৰ হৈ আছিল বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰৰ শেষৰ ফালে ইৰাণত প্ৰতিবাদ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত চৰকাৰে পৰম্পৰাগত ইণ্টাৰনেট সংযোগ সীমিত কৰিছিল। তাৰ পিছত ষ্টাৰলিংক কিছুমান ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে বাহিৰৰ জগতৰ সৈতে যোগাযোগ ৰখাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম হৈ পৰে। ইৰাণৰ কৰ্তৃপক্ষই উপগ্ৰহ যোগাযোগত ব্যৱহৃত কিছুমান ৰেডিঅ’ সংকেতত ব্যাঘাত জন্মাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত কিছুমান ক্ষেত্ৰত সাময়িকভাৱে সেৱা ব্যাহত হৈছিল যদিও সকলো টাৰ্মিনেল নিষ্ক্ৰিয় কৰাটো কঠিন হৈ পৰিছিল বুলি প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।
এই ঘটনাৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে কেৱল চৰকাৰী নিৰ্দেশ জাৰি কৰিলেই সকলো যোগাযোগ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা নাযাবও পাৰে। ইয়াৰ বাবে কাৰিকৰী ক্ষমতা, নিৰীক্ষণৰ ব্যৱস্থা আৰু নিয়ম উলংঘা কৰিলে ফলপ্ৰসূ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাৰ ক্ষমতাও থাকিব লাগিব। ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত এই বিষয়টো বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ দেশখনৰ বিস্তৃত সীমান্ত আৰু সংবেদনশীল অঞ্চলসমূহত যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰখাটো ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ এক অংশ।
মণিপুৰত ষ্টাৰলিংকৰ সঁজুলি উদ্ধাৰক লৈ বিতৰ্ক
প্ৰতিবেদনখনত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ২০২৪ চনৰ ডিচেম্বৰত মণিপুৰত নিৰাপত্তা বাহিনীয়ে এটা উগ্ৰপন্থী সংগঠনৰ সৈতে জড়িত অভিযানৰ সময়ত ষ্টাৰলিংকৰ সঁজুলি উদ্ধাৰ কৰিছিল বুলি বাতৰি প্ৰকাশ পাইছিল। এই ঘটনাৰ পিছত ইলন মাস্কে ছ’চিয়েল মিডিয়াত উল্লেখ কৰিছিল যে ভাৰতৰ ওপৰত ষ্টাৰলিংকৰ উপগ্ৰহৰ ইণ্টাৰনেট সংযোগ সক্ৰিয় হৈ থকা নাই। কিন্তু প্ৰতিবেদনখনে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে যে ভৌগোলিক সীমাবদ্ধতা আৰোপ কৰাৰ পিছতো প্ৰতিটো পৰিস্থিতিত সেই নিষেধাজ্ঞা কাৰ্যকৰী হোৱাটো নিশ্চিত কৰিব পৰা যাবনে? এই ক্ষেত্ৰত দুটা বিষয় মন কৰিবলগীয়া। প্ৰথমতে, কোনো সঁজুলি উদ্ধাৰ হোৱা মানেই ইয়াৰ জৰিয়তে অবৈধ কাম কৰা হৈছিল বুলি স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে প্ৰমাণ নহয়। দ্বিতীয়তে, নিষিদ্ধ অঞ্চলত কোনো সেৱা ব্যৱহাৰ কৰাৰ চেষ্টা হ’লে কোম্পানীটোৰ কাৰিকৰী ব্যৱস্থাই সেই ব্যৱহাৰ চিনাক্ত আৰু বন্ধ কৰিব পাৰিবনে, সেয়া পৰীক্ষা কৰাটো প্ৰয়োজনীয়। মণিপুৰৰ দৰে নিৰাপত্তাৰ দিশৰ পৰা সংবেদনশীল অঞ্চলত যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰাটো বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। সেয়েহে, উপগ্ৰহ ইণ্টাৰনেট সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত স্পষ্ট নিয়ম আৰু কাৰ্যকৰী নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা থকাটো প্ৰয়োজন।
আন্দামানত চোৰাং ব্যৱসায়ৰ গোচৰ আৰু তথ্য লাভৰ সমস্যা
তক্ষশীলা ইনষ্টিটিউটৰ প্ৰতিবেদনত আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জৰ আন এটা ঘটনাৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে। প্ৰতিবেদন অনুসৰি, ২০২৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত চোৰাং ব্যৱসায়ৰ সৈতে জড়িত এটা গোচৰত ষ্টাৰলিংকৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰৰ তথ্য পোহৰলৈ আহিছিল। এই ঘটনাৰ তদন্তৰ সময়ত ভাৰতীয় কৰ্তৃপক্ষই সংশ্লিষ্ট সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰকাৰী কোন আছিল আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ সৈতে জড়িত তথ্য বিচাৰিছিল বুলি প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে। কিন্তু প্ৰতিবেদন অনুসৰি, ষ্টাৰলিংকে তথ্য প্ৰদানৰ বাবে আমেৰিকাৰ আইন প্ৰয়োগকাৰী সংস্থা বা প্ৰচলিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইনী পদ্ধতিৰ জৰিয়তে অনুৰোধ জনোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। এই ঘটনাই তথ্য লাভ আৰু তদন্তৰ ক্ষেত্ৰত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা উত্থাপন কৰে। ভাৰতীয় তদন্তকাৰী সংস্থাই যদি কোনো সন্দেহজনক কাৰ্যকলাপৰ অনুসন্ধান কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে সংশ্লিষ্ট সঁজুলি কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল, ক’ত ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু সেই ব্যৱহাৰৰ সৈতে জড়িত তথ্য কি আছিল, সেইবোৰ জনাটো প্ৰয়োজনীয় হ’ব পাৰে।
ভাৰতীয় ব্যৱহাৰকাৰীৰ তথ্য কিমান সুৰক্ষিত?
এটা উপগ্ৰহ ইণ্টাৰনেট সেৱা ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত সেৱা প্ৰদানকাৰীয়ে কিছুমান কাৰিকৰী তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যৱহাৰকাৰীৰ অৱস্থান সম্পৰ্কীয় তথ্য, IP ঠিকনা আৰু সেৱা ব্যৱহাৰৰ সৈতে জড়িত কিছুমান তথ্য থাকিব পাৰে। তক্ষশীলা ইনষ্টিটিউটৰ প্ৰতিবেদনত ষ্টাৰলিংকৰ বিশ্বব্যাপী গোপনীয়তা নীতিৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে। প্ৰতিবেদন অনুসৰি, ২০২৬ চনৰ ১৫ জানুৱাৰীত আপডেট কৰা নীতিত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰু মেচিন লাৰ্নিং মডেল প্ৰশিক্ষণৰ বাবে কিছুমান গ্ৰাহক-সম্পৰ্কীয় তথ্য ব্যৱহাৰৰ বিষয়টো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। প্ৰতিবেদনখনে দাবী কৰিছে যে এনে তথ্যৰ ভিতৰত অৱস্থানৰ তথ্য, IP ঠিকনা আৰু অডিঅ’, ইলেক্ট্ৰনিক বা দৃশ্যমান তথ্যও থাকিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰি কিছুমান তথ্য তৃতীয় পক্ষৰ সৈতে ভাগ-বতৰা কৰাৰ সম্ভাৱনাৰ বিষয়েও উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
এই প্ৰতিবেদন যুগুতাইছে মানসজ্যোতিয়ে
এনেধৰণৰ অন্যান্য বা-বাতৰিৰ বাবে লাইক কৰক অসম লাইভ ২৪ ৰ ফেচবুক পেজ
