কাজিৰঙাৰ ESZ: ২০১০ৰ পৰা ২০২৬লৈ কাৰ কি স্থিতি?

কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু টাইগাৰ ৰিজাৰ্ভৰ চাৰিওফালে Eco-Sensitive Zone (ESZ) কিমান দূৰলৈ থাকিব—এই প্ৰশ্নক কেন্দ্ৰ কৰি অসমত পুনৰ তীব্ৰ বিতৰ্ক আৰম্ভ হৈছে। এফালে ৰাজ্য চৰকাৰে বৰ্তমানৰ ১০ কিলোমিটাৰৰ ডিফল্ট ESZৰ সলনি স্থান-নিৰ্দিষ্টভাৱে প্ৰায় ১–৩ কিলোমিটাৰৰ ESZ বিচাৰিছে। আনফালে কংগ্ৰেছকে ধৰি আন বহুকেইটা সংগঠনে ১০ কিলোমিটাৰৰ সুৰক্ষা-বলয় বজাই ৰখাৰ দাবী কৰিছে। ১৭ আগষ্টত কাজিৰঙাৰ কহৰাত অসম প্ৰদেশ কংগ্ৰেছে প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰে। দলটোৰ সভাপতি তথা লোকসভাৰ উপ-দলপতি গৌৰৱ গগৈয়ে নেতৃত্ব দিয়া প্ৰতিবাদত অভিযোগ উত্থাপন কৰা হয় যে ESZ সংকুচিত কৰিলে কাজিৰঙাৰ wildlife corridor, habitat আৰু ভৱিষ্যৎ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা বিপদত পৰিব পাৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাই প্ৰশ্ন তুলিছে—কাজিৰঙাৰ চাৰিওফালে একেধৰণে ১০ কিলোমিটাৰৰ ESZ থাকিলে বোকাখাত, কলিয়াবৰ আদি অঞ্চলৰ সাধাৰণ মানুহে কেনেকৈ কৃষি, ব্যৱসায়, বসতি আৰু উন্নয়নমূলক কাম চলাব? কিন্তু এই বিতৰ্ক বুজিবলৈ প্ৰথমে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা জনা প্ৰয়োজন

ESZ মানে আচলতে কি?

Eco-Sensitive Zone হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য বা আন সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ কাষৰ এক সংবেদনশীল বাফাৰ এলেকা। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে সংৰক্ষিত অঞ্চলটোৰ ওপৰত ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলাব পৰা কাম-কাজ—যেনে খনন, প্ৰদূষণকাৰী উদ্যোগ, বৃহৎ নিৰ্মাণ আদি—নিষিদ্ধ বা নিয়ন্ত্ৰিত কৰা। কিন্তু ESZ মানেই সেই এলেকাত মানুহৰ সকলো কাম-কাজ বন্ধ—এনে ধাৰণা শুদ্ধ নহয়। ESZত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ নিষিদ্ধ, নিয়ন্ত্ৰিত আৰু অনুমোদিত হিচাপে ভাগ কৰিব পাৰি। সেয়ে বিতৰ্কটো কেৱল “১০ কিলোমিটাৰ নে ১ কিলোমিটাৰ” নহয়। আচল প্ৰশ্নটো হৈছে—কোন অঞ্চল কিমান সংবেদনশীল আৰু সেই অঞ্চলত কেনেধৰণৰ নিয়ম প্ৰযোজ্য হ’ব?

২০১০: বিতৰ্কৰ আৰম্ভণিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়

কাজিৰঙাৰ সংৰক্ষণ নীতি আৰু স্থানীয় মানুহৰ অধিকাৰক লৈ সংঘাত আজিৰ নহয়। ২০১০ চনতেই কৃষক মুক্তি সংগ্ৰাম সমিতি (KMSS)ৰ নেতা অখিল গগৈয়ে কাজিৰঙাৰ Project Tiger ব্যৱস্থা ডিনোটিফাই কৰাৰ দাবীত বৃহৎ সমাৱেশত ভাষণ দিছিল। ২০ আগষ্ট ২০১০ত কহৰাত প্ৰায় ২,০০০ লোকৰ সমাৱেশত অখিল গগৈয়ে কাজিৰঙাৰ Tiger Project আঁতৰোৱাৰ দাবী জনাইছিল। তেওঁৰ যুক্তিৰ কেন্দ্ৰত আছিল কাজিৰঙাৰ দাঁতিকাষৰীয়া মানুহৰ জীৱিকা আৰু অধিকাৰ। তেওঁ দীৰ্ঘদিন ধৰি কাজিৰঙাৰ কাষত বসবাস কৰা লোকক ভূমিৰ অধিকাৰ দিয়াৰো দাবী কৰিছিল। অৰ্থাৎ, অখিল গগৈৰ ২০১০ৰ অৱস্থান আজিৰ ১ কিলোমিটাৰ বনাম ১০ কিলোমিটাৰ বিতৰ্কৰ সৈতে হুবহু একে নাছিল, কিন্তু তেওঁৰ মূল ৰাজনৈতিক বক্তব্য আছিল—সংৰক্ষণৰ নামত কাজিৰঙাৰ কাষৰীয়া মানুহৰ অধিকাৰ আৰু জীৱিকা উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰি।
২০১১–১২: ইফালে কাজিৰঙাৰ কাষত উদ্যোগ, নিৰ্মাণ আৰু প্ৰদূষণৰ প্ৰশ্নটো আদালতলৈ গৈছিল। ২০১২ চনত National Green Tribunal-এ লক্ষ্য কৰিছিল যে কাজিৰঙাৰ No Development Zone আৰু ইয়াৰ কাষত বহু প্ৰদূষণকাৰী উদ্যোগ গঢ় লৈ উঠিছিল। NGT-এ পৰিৱেশ, biodiversity আৰু ESZৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ব্যৰ্থতাৰ কথা উল্লেখ কৰি সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ নিৰ্দেশ দিছিল। অৰ্থাৎ, আজিৰ ESZ বিতৰ্কৰ আগতেই আদালতৰ নথিত কাজিৰঙাৰ কাষৰ অসংযত নিৰ্মাণ আৰু উদ্যোগৰ পৰিৱেশগত বিপদ স্পষ্ট হৈ উঠিছিল।
২০১৪–১৫: ESZ লৈ সৰ্ববৃহৎ জনবিতৰ্ক
২০১৪ চনত অসম চৰকাৰে কাজিৰঙাৰ ESZ সন্দৰ্ভত প্ৰক্ৰিয়া আগবঢ়াবলৈ কমিটী গঠন কৰে। ২০১৫ চনত এই বিষয়টো ব্যাপক ৰাজহুৱা বিতৰ্কলৈ আহে। ২০১৫ চনৰ জুন মাহত বোকাখাতত AASU, Gorkha Students’ Union, TMPK, AATTSA আৰু বিভিন্ন স্থানীয় সংগঠনৰ নেতৃত্বত হাজাৰ হাজাৰ মানুহে ESZ প্ৰস্তাৱৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰে। তেওঁলোকৰ মূল আপত্তি আছিল—বহল ESZৰ নামত কাজিৰঙাৰ কাষত বৈধভাৱে বসবাস কৰা মানুহ সমস্যাত পৰিব পাৰে। একে সময়তে KMSSৰ স্থানীয় নেতৃত্বই কাজিৰঙাৰ Directorৰ কাৰ্যালয় ঘেৰাও কৰি ESZ সন্দৰ্ভত ৰাজহুৱা শুনানি বাতিল কৰাৰ দাবী জনাইছিল। এই সময়ছোৱাত ESZ-বিৰোধী জনমত মূলতঃ “কাজিৰঙা সংৰক্ষণৰ বিৰোধিতা” নহয়, বৰং সংৰক্ষণৰ নামত স্থানীয় মানুহৰ অধিকাৰ সংকুচিত হোৱাৰ আশংকাক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈছিল।

২০১৫: AASUৰ স্থিতি কি আছিল?

২০১৫ চনৰ নথিভুক্ত ঘটনাৰ পৰা সদৌ অসম ছাত্ৰ সন্থাৰ তেতিয়াৰ স্থিতি যথেষ্ট স্পষ্ট। সদৌ অসম ছাত্ৰ সন্থাসহ কেইবাটাও সংগঠনে কাজিৰঙাৰ ESZ প্ৰস্তাৱৰ বিৰুদ্ধে বৃহৎ প্ৰতিবাদ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ যুক্তি আছিল, ESZৰ নামত বৈধভাৱে বসবাস কৰা মানুহক উচ্ছেদ বা সমস্যাত পেলাব নালাগে। অৱশ্যে ২০২৬ চনত ১ কিলোমিটাৰৰ নতুন প্ৰস্তাৱক AASU-এ আনুষ্ঠানিকভাৱে সমৰ্থন কৰিছে বুলি নিশ্চিত কৰিবলৈ এই অনুসন্ধানত কোনো বিশ্বাসযোগ্য নতুন দলীয় বিবৃতি পোৱা নগ’ল। সেয়ে AASUৰ ক্ষেত্ৰত সঠিক কথা হ’ব—ঐতিহাসিকভাৱে AASU-এ বহল ESZৰ সামাজিক প্ৰভাৱক লৈ আপত্তি কৰিছিল; কিন্তু বৰ্তমানৰ ১ কিলোমিটাৰৰ প্ৰস্তাৱৰ ওপৰত নতুন আনুষ্ঠানিক স্থিতি নিশ্চিত নহয়। ২০১৫ত KMSS-এও কাজিৰঙাৰ কাষৰীয়া স্থানীয় মানুহক উচ্ছেদৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰিছিল। অখিল গগৈয়ে অভিযোগ কৰিছিল যে কাজিৰঙাৰ সীমান্তৱৰ্তী গাঁৱৰ মানুহে দীৰ্ঘদিন ধৰি বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণত সহায় কৰি আহিছে আৰু তেওঁলোকক উচ্ছেদ কৰা উচিত নহয়।

২০১৫ত অসমত কংগ্ৰেছ চৰকাৰ আছিল আৰু তৰুণ গগৈ মুখ্যমন্ত্ৰী আছিল। সেই সময়ত ৰাজ্য চৰকাৰেই কাজিৰঙাৰ ESZৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল আৰু বন বিভাগে ৰাজহুৱা শুনানি অনুষ্ঠিত কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। প্ৰতিবাদৰ মাজতো বন বিভাগে wildlife আৰু স্থানীয় জনগোষ্ঠী—দুয়োৰ স্বাৰ্থৰ কথা বিবেচনা কৰি zone delineation আগবঢ়োৱাৰ কথা কৈছিল। MoEFCCৰ নথি অনুসৰি, অসম চৰকাৰে ২৮ জুলাই ২০১৫ত কাজিৰঙাৰ ESZ proposal কেন্দ্ৰলৈ পঠিয়াইছিল। পিছত কেন্দ্ৰই কাজিৰঙাৰ সৈতে সংলগ্ন আন সংৰক্ষিত এলেকাসমূহকো একেলগে বিবেচনা কৰাৰ বাবে প্ৰস্তাৱ সংশোধনৰ কথা কৈছিল। অৰ্থাৎ, আজিৰ কংগ্ৰেছ আৰু তেতিয়াৰ কংগ্ৰেছ চৰকাৰৰ ভূমিকা একে নহয় বুলি ক’ব নোৱাৰি, কিন্তু ২০১৫ৰ প্ৰস্তাৱ আৰু ২০২৬ৰ ১০ কিলোমিটাৰ বজাই ৰখাৰ দাবীৰ মাজত প্ৰেক্ষাপটৰ পাৰ্থক্য আছে।

২০১৯: ৰাজ্য চৰকাৰৰ নতুন প্ৰস্তাৱ

২০১৯ চনত ৰাজ্য চৰকাৰে পুনৰ প্ৰস্তাৱ সংশোধন কৰি কেন্দ্ৰলৈ পঠিয়ায়। MoEFCCৰ Expert Committee-ৰ নথিত উল্লেখ আছে যে কাজিৰঙাৰ বাবে প্ৰস্তাৱিত ESZৰ পৰিসৰ অঞ্চলভেদে প্ৰায় শূন্যৰ পৰা ৬.২ কিলোমিটাৰলৈ আছিল। কমিটীয়ে কাজিৰঙাৰ সৈতে সংলগ্ন আন সংৰক্ষিত অঞ্চলসমূহকো একেলগে বিবেচনা কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা উত্থাপন কৰিছিল। অৰ্থাৎ, কাজিৰঙাৰ ESZৰ ইতিহাসত ১০ কিলোমিটাৰৰ একেধৰণৰ বেল্টেই একমাত্ৰ চৰকাৰী চিন্তা নাছিল। আগৰ চৰকাৰসমূহেও স্থান-নিৰ্দিষ্ট আৰু অঞ্চলভেদে বেলেগ পৰিসৰৰ প্ৰস্তাৱৰ কথা ভাবিছিল।

২০২২: Supreme Courtৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্দেশ

ESZ বিতৰ্কৰ আইনগত দিশত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আহে Supreme Courtৰ T.N. Godavarman Thirumulpad গোচৰৰ ২০২২ চনৰ নিৰ্দেশত। আদালতে সাধাৰণভাৱে প্ৰতিটো National Park আৰু Wildlife Sanctuaryৰ সীমাৰ পৰা ন্যূনতম ১ কিলোমিটাৰ ESZ ৰখাৰ কথা কয়।
কিন্তু একে নিৰ্দেশতে এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যতিক্ৰমো আছে—যদি কোনো সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ বাবে ইতিমধ্যে ১ কিলোমিটাৰতকৈ বহল ESZ নিৰ্ধাৰিত থাকে, তেন্তে সেই বহল এলেকাই চলিব আৰু যদি বহল ESZৰ প্ৰস্তাৱ ইতিমধ্যে বিবেচনাধীন থাকে, তেন্তে চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত নোহোৱালৈকে সেই বহল এলেকা বজাই ৰাখিব লাগিব।
এইটোৱেই আজিৰ ১০ কিলোমিটাৰৰ বিতৰ্কৰ আইনগত ভিত্তিৰ অন্যতম মূল অংশ।

২০২৪: কাজিৰঙাৰ এনিমেল কৰিড’ৰ আৰু খননৰ প্ৰশ্ন

২০২৪ চনৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়েৰ নথিত কাজিৰঙাৰ দক্ষিণ সীমাৰ কাৰ্বি আংলং পাহাৰৰ খনন আৰু এনিমেল কৰিড’ৰৰ বিষয়টো বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰে।
২০১৯ চনতেই উচ্চতম ন্যায়ালয়ে কাজিৰঙাৰ দক্ষিণ অঞ্চল আৰু কাৰ্বি আংলং পাহাৰৰ পৰা কাজিৰঙালৈ বৈ অহা নদী-জুৰিৰ জলাশয় অঞ্চলত খনি আৰু সংশ্লিষ্ট কাৰ্যকলাপ বন্ধ কৰাৰ নিৰ্দেশ দিছিল। লগতে চিনাক্ত কৰা ৯টা এনিমেল কৰিড’ৰত ব্যক্তিগত ভূমিতো নতুন নিৰ্মাণ নিষিদ্ধ কৰিছিল।
২০২৪ চনত আদালতৰ সন্মুখত অসম আৰু KAAC-এ খনন বন্ধ কৰাৰ বিভিন্ন পদক্ষেপৰ কথা জনায়। আদালতৰ নথি অনুসৰি দক্ষিণ সীমাৰ ৫১টা শিলৰ কুঁৱেৰী আৰু ১৮টা ষ্টন ক্ৰাছিং ইউনিট বন্ধ কৰাৰ বাবে জাননী দিয়া হৈছিল।
ইয়াৰ পৰা এটা কথা স্পষ্ট—কাজিৰঙাৰ সুৰক্ষা কেৱল মূল উদ্যানৰ এলেকাৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ নহয়; দক্ষিণৰ পাহাৰ, নদী-জুৰি আৰু এনিমেল কৰিড’ৰৰ সৈতে ইয়াৰ পৰিৱেশগত সম্পৰ্ক আদালতৰ নথিতো স্বীকৃত।

শেহতীয়াকৈ মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাই কাজিৰঙাৰ ESZ ১০ কিলোমিটাৰৰ blanket zoneৰ পৰা কমাই ১–৩ কিলোমিটাৰৰ ভিতৰত স্থান-নিৰ্দিষ্টভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ পক্ষে চৰকাৰৰ স্থিতি প্ৰকাশ কৰিছে। বিভিন্ন প্ৰতিবেদনত ১ কিলোমিটাৰ আৰু ১–৩ কিলোমিটাৰ—দুয়ো ধৰণৰ উল্লেখ আছে। মুখ্যমন্ত্ৰীয়ে অৱশ্যে এইটোও স্পষ্ট কৰিছে যে কেন্দ্ৰই প্ৰস্তাৱ অনুমোদন কৰি চূড়ান্ত নটিফিকেশ্যন জাৰি নকৰালৈকে বৰ্তমানৰ ১০ কিলোমিটাৰৰ default buffer চলি থাকিব।

ইয়াৰ বিপৰীতে অসম কংগ্ৰেছে ১০ কিলোমিটাৰৰ সুৰক্ষা-বলয় বজাই ৰখাৰ দাবী কৰিছে। ১৭ আগষ্টত কহৰাত APCCৰ প্ৰতিবাদ গৌৰৱ গগৈয়ে নেতৃত্ব দিয়ে। কংগ্ৰেছৰ অভিযোগ—ESZ সংকুচিত কৰিলে কাজিৰঙাৰ বাহিৰৰ অঞ্চলত নিৰ্মাণ, খনন, বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপ আদি বৃদ্ধি পোৱাৰ সুযোগ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। দলটোৱে বিশেষকৈ wildlife corridor আৰু habitatৰ ওপৰত সম্ভাব্য প্ৰভাৱৰ কথা উত্থাপন কৰিছে। গৌৰৱ গগৈৰ যুক্তিৰ এটা কেন্দ্ৰীয় দিশ হৈছে বানপানীৰ সময়ত wildlife movement। কাজিৰঙাৰ বহু অঞ্চল বাৰিষাত পানীৰ তলত গ’লে জীৱ-জন্তুৱে উচ্চভূমি আৰু সংলগ্ন অঞ্চললৈ গতি কৰে। সেয়ে উদ্যানৰ boundaryৰ বাহিৰৰ এলেকাও বন্যপ্ৰাণীৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি কংগ্ৰেছে যুক্তি দিছে।

এই প্ৰতিবেদন যুগুতাইছে মানসজ্যোতিয়ে

এনেধৰণৰ অন্যান্য বা-বাতৰিৰ বাবে লাইক কৰক অসম লাইভ ২৪ ৰ ফেচবুক পেজ