ভাৰতীয় টকা হাতত ল’লেই প্ৰথমে চকুত পৰা অন্যতম চিনাকি ছবি হৈছে মহাত্মা গান্ধীৰ প্ৰতিচ্ছবি। ১০, ২০, ৫০, ১০০, ২০০, ৫০০ টকাৰ নোট—বিভিন্ন মূল্যৰ নোটত গান্ধীজীৰ ছবি দেখা যায়। কিন্তু বহু লোকৰ মনত এটা প্ৰশ্ন আহে—স্বাধীনতাৰ সময়ত যদি ভাৰতীয় নোটত গান্ধীজীৰ ছবি নাছিল, তেন্তে কেতিয়াৰ পৰা তেওঁৰ ছবি নোটত আহিল আৰু কিয়? এই বিষয়টোৰ আঁৰত আছে ভাৰতীয় মুদ্ৰাৰ এক দীঘলীয়া ইতিহাস।
স্বাধীনতাৰ পিছতেই নোটত গান্ধীজীৰ ফটো নাছিল
১৯৪৭ চনত ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ পাছতো তৎক্ষণাৎ ভাৰতীয় নোটৰ ডিজাইন সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি হোৱা নাছিল। ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত প্ৰচলিত নোটসমূহ কিছু সময়লৈ ব্যৱহাৰ হৈ আছিল। স্বাধীন ভাৰতৰ নতুন মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰে ধাপে ধাপে পৰিৱৰ্তন আনিছিল।
স্বাধীনতাৰ পিছত প্ৰকাশিত বহু নোটত মহাত্মা গান্ধীৰ ছবি নাছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ভাৰতীয় ঐতিহ্য, সংস্কৃতি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন ফটো আৰু চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
প্ৰথমবাৰৰ বাবে কেতিয়া নোটত গান্ধীজীৰ ফটো আহিছিল?
মহাত্মা গান্ধীৰ ছবি থকা নোট ভাৰতত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ১৯৬৯ চনত প্ৰকাশ কৰা হৈছিল। এই বছৰটো গান্ধীজীৰ জন্মৰ শতবৰ্ষ আছিল।
সেই উপলক্ষে ৰিজাৰ্ভ বেংক অৱ ইণ্ডিয়াই বিশেষ স্মাৰক নোট প্ৰকাশ কৰিছিল। সেই নোটত গান্ধীজীৰ প্ৰতিচ্ছবিৰ লগতে তেওঁৰ জীৱনৰ সৈতে জড়িত স্থানৰ ছবি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
অৱশ্যে ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ১৯৬৯ চনৰ পিছৰ পৰাই সকলো ভাৰতীয় নোটত গান্ধীজীৰ ছবি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
তেন্তে এতিয়া প্ৰায় সকলো নোটত গান্ধীজীৰ ফটো কিয়?
ইয়াৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আহে ১৯৯৬ চনত। ১৯৯৬ চনৰ পৰা ৰিজাৰ্ভ বেংকে নতুন Mahatma Gandhi Series-ৰ নোট প্ৰকাশ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই শৃংখলাৰ নোটসমূহত গান্ধীজীৰ প্ৰতিচ্ছবি মুখ্য বৈশিষ্ট্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ইয়াৰ আগতে ভাৰতীয় নোটত বিভিন্ন প্ৰতীক, জন্তু, স্থাপত্য আৰু ঐতিহাসিক স্থানৰ ছবি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু নতুন শৃংখলাত গান্ধীজীৰ প্ৰতিচ্ছবি ব্যৱহাৰ কৰি নোটৰ ডিজাইনত একেধৰণৰ পৰিচয় সৃষ্টি কৰা হৈছিল।
গান্ধীজীৰ ফটোখন ক’ৰ পৰা লোৱা হৈছে?
নোটত থকা গান্ধীজীৰ ছবিখন কোনো শিল্পীয়ে নতুনকৈ আঁকা ছবি নহয়। ই হৈছে গান্ধীজীৰ এখন মূল ফটোৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা প্ৰতিচ্ছবি।
এই বিখ্যাত ছবিখনত গান্ধীজীক হাঁহি থকা অৱস্থাত দেখা যায়। এই ফটোখন ১৯৪৬ চনত তোলা হৈছিল বুলি ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ তথ্যত উল্লেখ আছে।
ছবিখন তোলা হৈছিল তেতিয়াৰ ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ তৎকালীন ভাইচৰয়ৰ বাসভৱনত। গান্ধীজী আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজনীতিবিদ তথা ভাৰতৰ শেষ ভাইচৰয় লৰ্ড মাউণ্টবেটনৰ সাক্ষাতৰ সময়ত ফটোখন তোলা হৈছিল।
গান্ধীজীক কিয় বাছনি কৰা হ’ল?
গান্ধীজী ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ অন্যতম কেন্দ্ৰীয় নেতা আছিল। অহিংসা, সত্যাগ্ৰহ আৰু শান্তিৰ নীতিৰে তেওঁ স্বাধীনতা আন্দোলনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। সেয়ে স্বাধীন ভাৰতৰ জাতীয় পৰিচয়ৰ সৈতে গান্ধীজীৰ নাম গভীৰভাৱে জড়িত হৈ পৰে।
নোটত তেওঁৰ ছবি ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত অৱশ্যে কেৱল তেওঁৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ ভূমিকা নহয়, তেওঁৰ সৰ্বজনগ্ৰাহ্য জাতীয় প্ৰতীক হিচাপে পৰিচয়ও এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ।
গান্ধীজীৰ ফটোখন সলনি কৰাৰ দাবী কিয় মাজে মাজে উঠে?
সময়ৰ সৈতে ভাৰতীয় নোটত গান্ধীজীৰ ছবিৰ পৰিৱৰ্তে আন ৰাষ্ট্ৰীয় ব্যক্তিত্ব বা ঐতিহাসিক ব্যক্তিৰ ফটো ব্যৱহাৰ কৰাৰ দাবীও মাজে মাজে উত্থাপন হৈছে। কিন্তু ভাৰতীয় নোটত কোন ব্যক্তিৰ ছবি থাকিব, সেই সিদ্ধান্ত চৰকাৰ বা কোনো ব্যক্তিয়ে এককভাৱে লোৱা বিষয় নহয়। মুদ্ৰাৰ ডিজাইন আৰু পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰক্ৰিয়া আছে।
নোটত গান্ধীজীৰ ফটো থকাৰ অৰ্থ কি?
ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ভাৰতৰ সকলো নোট কেৱল গান্ধীজীৰ স্মৃতিতেই প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। বৰং নোটত থকা প্ৰতিটো উপাদানৰ নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য আছে—জাতীয় পৰিচয়, নিৰাপত্তা বৈশিষ্ট্য, দৃষ্টিহীন লোকৰ বাবে চিনাক্তকৰণৰ সুবিধা আৰু নোটৰ মূল্য সহজে বুজিব পৰাৰ ব্যৱস্থা আদি।
গান্ধীজীৰ প্ৰতিচ্ছবি এতিয়া ভাৰতীয় কাগজী মুদ্ৰাৰ সৈতে ইমানেই পৰিচিত হৈ পৰিছে যে ই নিজেই ভাৰতীয় টকাৰ এক শক্তিশালী পৰিচয়ত পৰিণত হৈছে।
এনেধৰণৰ অন্যান্য বা-বাতৰিৰ বাবে লাইক কৰক অসম লাইভ ২৪ ৰ ফেচবুক পেজ
