সাগৰ মানেই কেৱল পানী, বালি আৰু শিল নহয়। সাগৰৰ গভীৰতাত লুকাই আছে বহু হাজাৰ বছৰৰ পুৰণি সভ্যতাৰ ইতিহাস। ভাৰতৰ উপকূলীয় অঞ্চলতো পানীৰ তলত বহু প্ৰাচীন বসতি, বন্দৰ আৰু চহৰৰ অস্তিত্বৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। শেহতীয়াকৈ তামিলনাডুৰ উপকূলৰ পৰা প্ৰায় দুই কিলোমিটাৰ দূৰত পানীৰ তলত প্ৰাচীন পূমপুহাৰ চহৰৰ সৈতে জড়িত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণ উদ্ধাৰ হৈছে। তামিলনাডুৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক বিভাগে এই অঞ্চলত অনুসন্ধান অব্যাহত ৰাখিছে। প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলৰ মতে, প্ৰাচীন কালত কাবেৰী নদীৰ কাষত অৱস্থিত এই চহৰখন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ আছিল। বৰ্তমান ইয়াৰ বৃহৎ অংশ সাগৰৰ তলত আছে।
পূমপুহাৰৰ পানীৰ তলত চলোৱা অনুসন্ধানত ২০০ৰো অধিক মৃৎশিল্পৰ টুকুৰা, টেৰাকোটাৰে নিৰ্মিত আঙঠিৰ কূপ আৰু টৰ্পিডোৰ আকৃতিৰ জাৰ উদ্ধাৰ কৰা হৈছে। এই সকলোবোৰ প্ৰমাণে অঞ্চলটোত এসময়ত উন্নত মানৰ বসতি আৰু বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপ থকাৰ ইংগিত দিয়ে।
প্ৰাচীন কালত পূমপুহাৰক কাভেৰিপুমপতিনাম নামেৰে জনা গৈছিল। চোলা সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত ই এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ হিচাপে পৰিচিত আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ পূৰ্বেও কৰা খননত জেটিৰ দৰে এটা গঠন উদ্ধাৰ হৈছিল। এতিয়া পানীৰ তলত পোৱা নতুন প্ৰমাণে প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলৰ অনুসন্ধানৰ পৰিসৰ আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰিছে। বিজ্ঞানী আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলৰ এটা ধাৰণা হৈছে যে শক্তিশালী ছুনামীৰ ফলত পূমপুহাৰৰ বৃহৎ অংশ সাগৰৰ তললৈ যাব পাৰে।
ভাৰতৰ আৰু কোনবোৰ প্ৰাচীন চহৰ সাগৰৰ তলত?
পূমপুহাৰেই ভাৰতৰ একমাত্ৰ পানীৰ তলত হেৰাই যোৱা প্ৰাচীন চহৰ নহয়। দেশৰ বিভিন্ন উপকূলীয় অঞ্চলত এনে বহু প্ৰাচীন বসতি আৰু বন্দৰৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
১. দ্বাৰকা
গুজৰাটৰ সৌৰাষ্ট্ৰ উপকূলত অৱস্থিত দ্বাৰকা ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰাচীন ঐতিহাসিক আৰু ধৰ্মীয় স্থান। ধৰ্মীয় গ্ৰন্থত দ্বাৰকা সাগৰত ডুব যোৱাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। পানীৰ তলত চলোৱা প্ৰত্নতাত্ত্বিক অনুসন্ধানত ইয়াত দেৱালৰ দৰে গঠন, মৃৎপাত্ৰ আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী উদ্ধাৰ কৰা হৈছে। ১৯৮০ৰ দশকত সাগৰীয় পুৰাতত্ত্ববিদ এছ আৰ ৰাওৰ নেতৃত্বত চলোৱা অনুসন্ধানত পানীৰ তলত দুৰ্গৰ দৰে গঠনকে ধৰি বিভিন্ন অৱশেষ পোৱা গৈছিল। এই আৱিষ্কাৰসমূহে অঞ্চলটোত প্ৰাচীন কালত মানৱ বসতি আৰু নিৰ্মাণকাৰ্য থকাৰ সম্ভাৱনাক অধিক শক্তিশালী কৰিছে। অৱশ্যে পানীৰ তলত পোৱা সকলো গঠনেই মহাভাৰতৰ দ্বাৰকাৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সম্পৰ্কিত বুলি নিশ্চিতভাৱে কোৱা হোৱা নাই।
২. মহাবলীপুৰম
তামিলনাডুৰ মমল্লপুৰম নামেৰেও পৰিচিত মহাবলীপুৰম ইয়াৰ প্ৰাচীন মন্দিৰ আৰু শিলত খোদিত স্থাপত্যৰ বাবে বিখ্যাত। এই অঞ্চলৰ উপকূলৰ ওচৰত পানীৰ তলত কিছুমান গঠনৰ সন্ধান পোৱা গৈছে। ইয়াৰ ফলত প্ৰাচীন কালত বৰ্তমানৰ উপকূলৰ বাহিৰতো কোনো নিৰ্মাণ বা বসতি আছিল নেকি, সেই বিষয়ে গৱেষণা চলি আছে। ভাৰতৰ পানীৰ তলৰ পুৰাতত্ত্ব গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰতো মহাবলীপুৰম গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান হিচাপে বিবেচিত হৈছে।
৩. মুজিৰিছ
কেৰালাৰ প্ৰাচীন মুজিৰিছ আছিল ভাৰতৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰ। ৰোমান সাম্ৰাজ্য আৰু পশ্চিম এছিয়াৰ সৈতে ইয়াৰ বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক থকাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। মুজিৰিছৰ সঠিক অৱস্থান সম্পৰ্কে এতিয়াও গৱেষণা অব্যাহত আছে। ২০২৪ চনত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত অঞ্চলটোৰ সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ আৰু পলসৰ পৰিৱৰ্তন পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। গৱেষণাৰ ফলাফলে ইংগিত দিয়ে যে সাগৰীয় পৰিৱৰ্তনে মুজিৰিছ অঞ্চলৰ পৰিৱৰ্তন বা ধ্বংসত ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে। অঞ্চলটো পেৰিয়াৰ নদীৰ মুখৰ ওচৰত আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।
৪. লোথাল
গুজৰাটৰ লোথাল হৰপ্পান সভ্যতাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ আছিল। কিন্তু লোথাল সম্পূৰ্ণৰূপে সাগৰৰ তলত নাই। ইয়াৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষ বৰ্তমানো স্থলভাগত দেখা যায়। প্ৰাচীন কালত লোথাল সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ আছিল। ইউনেস্ক’ৰ তথ্য অনুসৰি, সাগৰৰ জোৱাৰ-ভাটাৰ পৰা চহৰখনক সুৰক্ষা দিবলৈ বাহিৰফালে দেৱাল নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। প্ৰত্নতাত্ত্বিক তথ্যৰ ভিত্তিত সাগৰীয় বানপানী বা জলপৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তনেও লোথালৰ অৱনতিৰ ক্ষেত্ৰত ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে বুলি ধাৰণা কৰা হয়।
কেনেকৈ এখন চহৰ সাগৰৰ তললৈ যায়?
এখন চহৰ হঠাতে সাগৰৰ তলত অদৃশ্য হৈ যোৱাটো সাধাৰণ ঘটনা নহয়। ইয়াৰ আঁৰত কেইবাটাও প্ৰাকৃতিক কাৰণ থাকিব পাৰে। দীৰ্ঘ সময়ৰ ভিতৰত সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি হ’লে উপকূলীয় অঞ্চল ধীৰে ধীৰে পানীৰ তললৈ যাব পাৰে। এই পৰিৱৰ্তন সাধাৰণতে অতি লেহেমীয়াকৈ ঘটে আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ ভিতৰত স্পষ্ট হ’ব পাৰে।
শক্তিশালী ছুনামীয়ে উপকূলীয় অঞ্চলত অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে ব্যাপক ধ্বংস সাধন কৰিব পাৰে। ডাঙৰ ঢৌৰ ফলত ঘৰ-দুৱাৰ, বন্দৰ আৰু অন্যান্য নিৰ্মাণ ধ্বংস হোৱাৰ লগতে উপকূলৰ ভৌগোলিক ৰূপো সলনি হ’ব পাৰে। পূমপুহাৰৰ ক্ষেত্ৰতো ছুনামীয়ে চহৰখনৰ ধ্বংসত ভূমিকা পালন কৰিছিল নেকি, সেই বিষয়ে গৱেষণা চলি আছে।
প্ৰাচীন বন্দৰসমূহৰ বাবে নদী আছিল অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। নদীৰ গতিপথ সলনি হ’লে বা নদীত পলস জমা হ’লে বন্দৰলৈ জাহাজ অহা-যোৱা কঠিন হৈ পৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত ব্যৱসায় কমি গৈ এখন বন্দৰ নগৰীৰ অৰ্থনীতি দুৰ্বল হৈ পৰিব পাৰে। দীৰ্ঘ সময়ত এনে পৰিৱৰ্তনে এখন চহৰৰ গুৰুত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে হ্ৰাস কৰিব পাৰে।
পূমপুহাৰ, দ্বাৰকা, মহাবলীপুৰম আৰু মুজিৰিছৰ দৰে স্থানসমূহে দেখুৱাইছে যে ভাৰতৰ প্ৰাচীন সামুদ্ৰিক ইতিহাস কিমান সমৃদ্ধ আছিল। পানীৰ তলত পোৱা প্ৰতিটো মৃৎপাত্ৰ, দেৱাল, কূপ বা বন্দৰৰ অৱশেষে অতীতৰ জীৱন-যাপন, বাণিজ্য আৰু সভ্যতাৰ বিষয়ে নতুন তথ্য প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। সাগৰৰ তলত এতিয়াও কিমান প্ৰাচীন বসতি বা বন্দৰ লুকাই আছে, সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে জনা হোৱা নাই। সেয়েহে পানীৰ তলৰ পুৰাতত্ত্বই ভাৰতৰ ইতিহাসৰ বহু অজানা অধ্যায় ভৱিষ্যতে পোহৰলৈ আনিব পাৰে।
এই প্ৰতিবেদন যুগুতাইছে মানসজ্যোতিয়ে
এনেধৰণৰ অন্যান্য বা-বাতৰিৰ বাবে লাইক কৰক অসম লাইভ ২৪ ৰ ফেচবুক পেজ
