চীনৰ দৈত্যকায় নদীবান্ধ, অসম-অৰুণাচলত নেপালতকৈও ভয়াৱহ পৰিস্থিতি হ’ব নেকি?

ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীক কেন্দ্ৰ কৰি ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত নতুনকৈ উদ্বেগ বৃদ্ধি পাইছে। তিব্বতৰ য়াৰলুং চাংপো নদীৰ নিম্নভাগত চীনে নিৰ্মাণ কৰি থকা বিশাল জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পটোৱে ইতিমধ্যে সমগ্ৰ বিশ্বৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে। ২০২৫ চনৰ জুলাই মাহত চীনে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই বৃহৎ প্ৰকল্পৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল। ২০২৬ চনৰ জুন মাহৰ শেহতীয়া প্ৰতিবেদনতো প্ৰকল্পটোৰ কাম দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়ি থকাৰ কথা প্ৰকাশ পাইছে। প্ৰকল্পস্থলী অৰুণাচল প্ৰদেশৰ সীমান্তৰ পৰা প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰ দূৰত বুলি প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। তিব্বতৰ মালভূমিৰ পৰা বৈ অহা নদীখন চীনত য়াৰলুং চাংপো বা য়াৰলুং জাংবো নামেৰে পৰিচিত। অৰুণাচল প্ৰদেশত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত ইয়াৰ নাম হয় ছিয়াং। পাছলৈ আন কেইবাখনো নদীৰ পানী সংযুক্ত হৈ অসমত ই ব্ৰহ্মপুত্ৰ হিচাপে পৰিচিত হয়। সেয়েহে তিব্বতৰ য়াৰলুং চাংপোত কোনো বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণ হ’লে তাৰ প্ৰভাৱৰ আশংকাক ভাৰত, বিশেষকৈ অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু অসমৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰা হয়।

কিমান ডাঙৰ এই প্ৰকল্প?

চীনে এই প্ৰকল্পক বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। চীনা চৰকাৰৰ তথ্য অনুসৰি ইয়াৰ মুঠ উৎপাদন ক্ষমতা প্ৰায় ৬০ গিগাৱাট বা ৬০,০০০ মেগাৱাট হ’ব। প্ৰকল্পটোত য়াৰলুং চাংপোৰ নিম্নভাগত পাঁচটা জলবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ থাকিব বুলি চীনে প্ৰকাশ কৰিছে। মুঠ বিনিয়োগ প্ৰায় ১.২ ট্ৰিলিয়ন ইউয়ান, অৰ্থাৎ প্ৰায় ১৬৭.৮ বিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ বুলি চৰকাৰী তথ্যত উল্লেখ আছে। এই ক্ষমতা বৰ্তমানৰ চীনৰ বিখ্যাত থ্ৰী গৰ্জেছ ডেমতকৈও অধিক। মূল লক্ষ্য হৈছে বিপুল পৰিমাণৰ বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা আৰু চীনৰ নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ লক্ষ্য পূৰণত সহায় কৰা। চীনৰ মতে, প্ৰকল্পটোৰ পৰা বছৰি প্ৰায় ৩০০ বিলিয়ন কিলোৱাট-ঘণ্টা বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব পৰা যাব।

ভাৰতৰ চিন্তা ক’ত?

মূল চিন্তাটো কেৱল নদীৰ পানী কমি যোৱাক লৈ নহয়। নদীৰ প্ৰাকৃতিক প্ৰবাহ সলনি হ’লে পানী, পলস, নদীৰ পৰিৱেশ আৰু কৃষিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰাৰ আশংকা থাকে। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ ওপৰত অসম আৰু অৰুণাচলৰ বহু মানুহৰ জীৱিকা নিৰ্ভৰশীল। সেয়েহে ওপৰৰ অংশত বৃহৎ পৰিসৰৰ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণে তলৰ অঞ্চলসমূহত অনিশ্চয়তা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। বিশেষকৈ শুকান বতৰত পানীৰ প্ৰবাহ নিয়ন্ত্ৰণৰ বিষয়টো গুৰুত্বপূৰ্ণ। আনহাতে, বৰষুণৰ সময়ত যদি বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী একেলগে এৰি দিয়া হয়, তেন্তে তলৰ অঞ্চলত আকস্মিক বানৰ আশংকা সৃষ্টি হ’ব পাৰে। অৱশ্যে চীনৰ প্ৰকল্পটো মূলতঃ জলবিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবে আৰু ইয়াক ‘ৰান-অফ-দ্য-ৰিভাৰ’ প্ৰকল্প হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। গতিকে ‘চীনে ইচ্ছা কৰিলেই ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পানী সম্পূৰ্ণ বন্ধ কৰি দিব’ বুলি নিশ্চিতভাৱে কোৱা বৈজ্ঞানিকভাৱে সঠিক নহয়।

ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পানী সম্পূৰ্ণ শুকাই যাব নেকি?

এই বিষয়টো লৈ সামাজিক মাধ্যমত বহু আতংকজনক দাবী দেখা যায়। কিন্তু বিশেষজ্ঞ বিশ্লেষণ অনুসৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সম্পূৰ্ণ পানীৰ প্ৰবাহ য়াৰলুং চাংপোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত অৰুণাচল প্ৰদেশ, ভূটান আৰু অসমৰ বিভিন্ন উপনদীৰ পৰা বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী ব্ৰহ্মপুত্ৰত সংযুক্ত হয়। ২০২৫ চনৰ এক বিশ্লেষণত য়াৰলুং চাংপোৰ অৱদান ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ মুঠ প্ৰবাহৰ প্ৰায় ১০–১৫ শতাংশৰ ভিতৰত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল। সেয়েহে চীনৰ বান্ধে ব্ৰহ্মপুত্ৰক সম্পূৰ্ণ শুকুৱাই পেলাব—এনে আশংকাৰ পক্ষে শক্তিশালী তথ্য নাই। কিন্তু শুকান বতৰত প্ৰবাহ কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস পোৱা বা নদীৰ স্বাভাৱিক প্ৰবাহৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰাৰ আশংকাক সম্পূৰ্ণ উলাই কৰিব নোৱাৰি। গতিকে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পানী সম্পূৰ্ণ শুকাই নগলেও বৰ্তমানৰ স্বাভাৱিক অৱস্থাতকৈ যে লুইতৰ জলস্তৰত পাৰ্থক্য আহিব তাত কোনো সন্দেহ নাই। ইয়াৰ উপৰিও যেনেকৈ ভূটানৰ কুৰিশ্বু বান্ধে নামনি অসমৰ বঙাইগাঁও, বৰপেটা, বাক্সা, কোকৰাঝাৰৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চলৰ বছৰি জলমগ্ন কৰে ঠিকে একেদৰে চীনৰ এই দৈত্যাকৃতিৰ বান্ধটোক যদি ভাৰতে যিকোনো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তিৰে নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব নোৱাৰে তেনেহলে অৰুণালচৰ লগতে অসমৰ বহুকেইখনৰ জিলাক ভয়ংকৰভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব তাত কোনো সন্দেহ নাই।

সীমান্তৰ পৰা মাত্ৰ ৫০ কিলোমিটাৰ দূৰত প্ৰকল্প

চিন্তনীয় কথাটো হৈছে এই প্ৰকল্পটোৰ ইয়াৰ অৱস্থান। ২০২৬ চনৰ জুনত প্ৰকাশিত প্ৰতিবেদন অনুসৰি, য়াৰলুং চাংপোৰ নিম্নভাগত নিৰ্মাণ চলি থকা প্ৰকল্পটো ভাৰত-চীন সীমান্তৰ পৰা প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰ দূৰত। অৰ্থাৎ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ অতি ওচৰতে এই বৃহৎ আন্তঃগাঁথনি গঢ় লৈ উঠিছে। ইয়াৰ ফলত বিষয়টো কেৱল পৰিৱেশ বা জলসম্পদৰ সমস্যা হৈ থকা নাই; ইয়াৰ সৈতে ভাৰতৰ সীমান্ত সুৰক্ষা আৰু কৌশলগত স্বাৰ্থও জড়িত হৈ পৰিছে।

ভাৰতে কি পদক্ষেপ লৈছে?

চীনৰ প্ৰকল্পক লৈ উদ্বেগৰ মাজতে ভাৰতেও অৰুণাচল প্ৰদেশত নিজৰ জলসম্পদ আৰু জলবিদ্যুৎ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ পৰিকল্পনা আগবঢ়াইছে। ইয়াৰ ভিতৰত ছিয়াং আপাৰ মাল্টিপাৰপাছ প্ৰজেক্ট বা SUMP অন্যতম। প্ৰায় ১১,০০০ মেগাৱাট ক্ষমতাৰ এই প্ৰকল্পক কেৱল বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবেই নহয়, পানী সংৰক্ষণ আৰু বান নিয়ন্ত্ৰণৰ কৌশলগত ব্যৱস্থাৰ অংশ হিচাপেও দেখা হৈছে। অৱশ্যে এই প্ৰকল্পক লৈ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ছিয়াং উপত্যকাৰ বহু স্থানীয় লোকৰ আপত্তিও আছে। অৰ্থাৎ ভাৰতৰ নিজৰ বৃহৎ বান্ধ প্ৰকল্পক লৈও পৰিৱেশ, ভূমি আৰু জনজীৱনৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈ আহিছে।

ভাৰতৰ আপত্তিৰ প্ৰতি চীনৰ উত্তৰ

চীনে নিজৰ প্ৰকল্পটোক মূলতঃ স্বচ্ছ আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি উৎপাদনৰ বৃহৎ উদ্যোগ হিচাপে উপস্থাপন কৰিছে। চীনা বৈদেশিক মন্ত্ৰালয়ৰ মতে, প্ৰকল্পটোৰ পৰিকল্পনাত পৰিৱেশ আৰু ভূতাত্ত্বিক বিষয়সমূহ বিবেচনা কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ পৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নদীৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ নপৰাৰ দিশত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। কিন্তু ভাৰতৰ বাবে মূল সমস্যা হৈছে—নদীখনৰ উজান অংশ চীনৰ নিয়ন্ত্ৰণত আৰু তলৰ অংশ ভাৰতৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ফলত নদীৰ পানী আৰু তথ্যৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োখন দেশৰ মাজত অধিক স্বচ্ছতা আৰু সহযোগিতা অতি প্ৰয়োজনীয়। ভাৰত চৰকাৰেও সংসদত জনাইছে যে য়াৰলুং চাংপোৰ ওপৰত চীনৰ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ সকলো উন্নয়ন ভাৰত চৰকাৰে নিৰীক্ষণ কৰি আছে আৰু ভাৰতীয় নাগৰিকৰ জীৱন-জীৱিকা সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছে।

নেপালৰ দৰে পৰিস্থিতি হ’ব নেকি?

‘ভাৰততো নেপালৰ দৰে ভয়ংকৰ পৰিস্থিতি হ’ব’—এই তুলনা এতিয়াই নিশ্চিতভাৱে কৰা কঠিন। চীনৰ বান্ধৰ ফলত অসম বা অৰুণাচলত নেপালৰ দৰে কোনো নিৰ্দিষ্ট বিপৰ্যয় অনিবাৰ্য বুলি প্ৰমাণ হোৱা নাই। কিন্তু বিপদৰ আশংকাক সম্পূৰ্ণ নুই কৰিব নোৱাৰি। নদীৰ প্ৰাকৃতিক প্ৰবাহৰ পৰিৱৰ্তন, ভূমিকম্পপ্ৰৱণ হিমালয় অঞ্চলত বৃহৎ নিৰ্মাণ, পলসৰ গতি সলনি, আকস্মিক পানী এৰি দিয়াৰ আশংকা আৰু উজান-ভাটিৰ দেশৰ মাজত পানী নিয়ন্ত্ৰণক লৈ কূটনৈতিক উত্তেজনা—এই সকলোবোৰেই গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়। অসম আৰু অৰুণাচলৰ বাবে আতংকিত হোৱাতকৈ অধিক প্ৰয়োজন নদীৰ পানীৰ তথ্যৰ স্বচ্ছতা, আগতীয়া বান সতৰ্কীকৰণ ব্যৱস্থা, সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলৰ নিৰীক্ষণ, পৰিৱেশগত অধ্যয়ন আৰু ভাৰত-চীনৰ মাজত অধিক শক্তিশালী জলসম্পদ কূটনীতি। ব্ৰহ্মপুত্ৰ অসমৰ জীৱনধাৰা; সেয়েহে উজানত চলি থকা যিকোনো বৃহৎ নিৰ্মাণৰ ওপৰত ভাৰতৰ তীক্ষ্ণ নজৰ থকাটো অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

এই প্ৰতিবেদন যুগুতাইছে মানসজ্যোতিয়ে

এনেধৰণৰ অন্যান্য বা-বাতৰিৰ বাবে লাইক কৰক অসম লাইভ ২৪ ৰ ফেচবুক পেজ