ভাৰতত বৰ্তমান পোৱা পেট্ৰ’লসমূহক E20 হিচাপে জনা যায়। E20ৰ অৰ্থ হৈছে ৮০% পেট্ৰ’লত ২০% ইথানলৰ মিশ্ৰণ। বৰ্তমান বিশ্বত শক্তিৰ চাহিদা দিনক দিনে বৃদ্ধি পাইছে। একে সময়তে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ সীমিত মজুত, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত কেঁচা তেলৰ মূল্যবৃদ্ধি আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে সমস্যাই বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশক বিকল্প শক্তিৰ উৎস বিচাৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছে। এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত জৈৱ ইন্ধন বা বায়’ফুৱেলৰ গুৰুত্ব উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ইথানল এনে এক জৈৱ ইন্ধন, যাক পেট্ৰ’লৰ সৈতে মিহলাই যান-বাহনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ভাৰতেও শক্তি-সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা, কেঁচা তেলৰ আমদানি হ্ৰাস কৰা, কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি কৰা আৰু বায়ু প্ৰদূষণ কমোৱাৰ লক্ষ্যৰে ইথানলৰ ব্যৱহাৰ আৰু উৎপাদন দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি কৰি আছে। কিন্তু ইথানল উৎপাদনৰ এই বিস্তাৰে আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে—ইথানল উৎপাদনে ভাৰতত পানীৰ সংকট অধিক তীব্ৰ কৰি তুলিব পাৰে নেকি? ইয়াৰ প্ৰভাৱ নিৰ্ভৰ কৰে ইথানল কেনে উৎসৰ পৰা উৎপাদন কৰা হৈছে, কোন অঞ্চলত উৎপাদন কৰা হৈছে আৰু পানী ব্যৱস্থাপনা কিমান দক্ষতাৰে কৰা হৈছে তাৰ ওপৰত।
কি কি শস্যৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয় ইথানল?
ইথানল মূলতঃ কুঁহিয়াৰ, ধান, মাকৈ, গম আদি কৃষিজাত শস্য অথবা কৃষি অৱশিষ্ট, বেগাছ, বাঁহ আৰু অন্যান্য জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা উৎপাদন কৰা হয়। ভাৰতত বৰ্তমান কুঁহিয়াৰ আৰু ধান ইথানল উৎপাদনৰ মুখ্য কেঁচামাল। ইয়াতেই পানীৰ ব্যৱহাৰক লৈ উদ্বেগৰ সৃষ্টি হৈছে, কিয়নো কুঁহিয়াৰ আৰু ধান দুয়োটা অত্যধিক পানী প্ৰয়োজনীয় শস্য। কুঁহিয়াৰৰ খেতিৰ বাবে বুজন পৰিমাণৰ পানীৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু বহু অঞ্চলত এই পানী ভূগৰ্ভস্থ উৎসৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়। একেদৰে ধানৰ খেতিও অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত একেই ব্যৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ফলস্বৰূপে, যদি ইথানল উৎপাদনৰ বাবে এই শস্যসমূহৰ খেতি অধিক পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়, তেন্তে ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পোৱাৰ আশংকা থাকে।
ইথানল প্ৰস্তুতে আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰিব নেকি পানীৰ সংকট?
ভাৰতে পানী অনাটনৰে দীৰ্ঘ সময়ৰ পৰা যুঁজি আহিছে। বিশ্বৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ১৮ শতাংশ ভাৰতত বাস কৰিলেও, বিশ্বৰ মিঠা পানীৰ সম্পদৰ মাত্ৰ প্ৰায় ৪ শতাংশ ভাৰতত আছে। কৃষিখণ্ডত দেশত উপলব্ধ মিঠা পানীৰ বৃহৎ অংশ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এনে পৰিস্থিতিত অধিক পানী প্ৰয়োজনীয় শস্যৰ বিস্তাৰ পানীৰ সংকট অধিক তীব্ৰ কৰি তুলিব পাৰে। বিশেষকৈ পঞ্জাব, হাৰিয়ানা, মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ দৰে ৰাজ্যত ইতিমধ্যে ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ চিন্তাজনকভাৱে হ্ৰাস পাইছে। যদি এই অঞ্চলসমূহত ইথানলৰ বাবে কুঁহিয়াৰ বা ধানৰ উৎপাদন আৰু বৃদ্ধি পায়, তেন্তে পানীৰ অনাটনো অধিক বৃদ্ধি পোৱাৰ আশংকা আছে। ইথানল উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল কৃষিখণ্ডতেই নহয়, শিল্পখণ্ডতো যথেষ্ট পৰিমাণৰ পানীৰ প্ৰয়োজন হয়। Fermentation, Distillation, যন্ত্ৰপাতি পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু শীতলীকৰণৰ দৰে বিভিন্ন পৰ্যায়ত পানী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যদিও আধুনিক ইথানল কাৰখানাত পানী পুনঃব্যৱহাৰ, শোধন আৰু পুনঃচক্ৰায়নৰ ব্যৱস্থা থাকিলে পানীৰ ব্যৱহাৰ বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পাৰি, তথাপি সকলো উৎপাদন কেন্দ্ৰত এনে উন্নত প্ৰযুক্তি সমানভাৱে উপলব্ধ নহয়।
ইথানল ব্যৱহাৰৰ ইতিবাচক দিশ
অৱশ্যে ইথানলৰ বহু ইতিবাচক দিশো আছে। পেট্ৰ’লৰ তুলনাত ইথানল ব্যৱহাৰ কৰিলে সেউজগৃহ গেছৰ নিঃসৰণ হ্ৰাস পায়, বায়ু প্ৰদূষণ কমে আৰু বিদেশৰ পৰা কেঁচা তেল আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ উপৰিও কৃষকে নিজৰ উৎপাদিত শস্য বা কৃষি অৱশিষ্ট বিক্ৰী কৰি অতিৰিক্ত আয় লাভ কৰিব পাৰে। সেয়েহে ইথানল নীতিক সম্পূৰ্ণৰূপে নেতিবাচক বুলি ক’ব নোৱাৰি।
কিদৰে ৰোধ কৰিব পাৰি পানীৰ ব্যৱহাৰ?
পানীৰ সংকট এৰাবলৈ বিকল্প পথ গ্ৰহণ কৰাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে কৃষি অৱশিষ্ট, ধানৰ খেৰ, গমৰ খেৰ, বাঁহ, বেগাছ আদি কেঁচামালৰ পৰা উৎপাদিত 2G ইথানল ভৱিষ্যতৰ বাবে অধিক উপযোগী। ইয়াৰ ফলত নতুনকৈ অধিক পানীপ্ৰয়োজনীয় শস্যৰ খেতি কৰাৰ প্ৰয়োজন কমে। ইয়াৰ লগতে ড্ৰিপ ছেচ, স্প্ৰিংকলাৰ ছেচ, বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ, ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ সুসংগঠিত ব্যৱস্থাপনা আৰু পানী পুনঃব্যৱহাৰ কৰা উদ্যোগসমূহ গ্ৰহণ কৰিলে পানীৰ অপচয় যথেষ্ট হ্ৰাস কৰিব পাৰি। অঞ্চলভেদে শস্য নিৰ্বাচন কৰাটোও অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। যিবোৰ অঞ্চলত পানীৰ অভাৱ বেছি, তাত কুঁহিয়াৰ খেতি সম্প্ৰসাৰণ নকৰি তুলনামূলকভাৱে কম পানীপ্ৰয়োজনীয় শস্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া উচিত। অসমৰ ক্ষেত্ৰত এই সমস্যা কিছু পৰিমাণে পৃথক। ৰাজ্যখনত কুঁহিয়াৰ খেতি সীমিত আৰু কৃষি অৱশিষ্ট, বাঁহ, ধানৰ খেৰ আদি প্ৰচুৰ পৰিমাণে উপলব্ধ। সেয়েহে অসমত কৃষি অৱশিষ্টভিত্তিক ইথানল উদ্যোগ গঢ়ি তুলিলে শক্তি উৎপাদন আৰু কৃষকৰ আয় বৃদ্ধিৰ লগতে পানীৰ ওপৰত অতিৰিক্ত চাপ নপৰাকৈ উন্নয়নৰ নতুন পথ মুকলি হ’ব পাৰে।
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে ইথানল নিজে পানীৰ সংকটৰ কাৰণ নহয়; বৰং ইথানল উৎপাদনৰ পদ্ধতি, কেঁচামালৰ বাছনি আৰু পানী ব্যৱস্থাপনাই ইয়াৰ প্ৰভাৱ নিৰ্ধাৰণ কৰে। যদি কুঁহিয়াৰ আৰু ধানৰ দৰে অধিক পানী প্ৰয়োজনীয় শস্যৰ ওপৰত অত্যধিক নিৰ্ভৰ কৰা হয়, তেন্তে বিশেষকৈ পানীৰ অভাৱ থকা অঞ্চলসমূহত পানীৰ সংকট বৃদ্ধি পোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। আনহাতে, যদি কৃষি অৱশিষ্টভিত্তিক ইথানল উৎপাদন, আধুনিক পানী-সাশ্ৰয়ী প্ৰযুক্তি আৰু বিজ্ঞানসন্মত কৃষি নীতি গ্ৰহণ কৰা হয়, তেন্তে ইথানল শক্তি-সুৰক্ষা, পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু কৃষি উন্নয়নৰ এক ফলপ্ৰসূ মাধ্যম হিচাপে গঢ় লৈ উঠিব পাৰে। সেয়ে ভাৰতৰ বাবে ভৱিষ্যতৰ পথ হ’ব লাগিব—ইথানল উৎপাদনৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু পানী সংৰক্ষণৰ মাজত এক সুসম ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা।
এই প্ৰতিবেদন যুগুতাইছে মানসজ্যোতিয়ে
এনেধৰণৰ অন্যান্য বা-বাতৰিৰ বাবে লাইক কৰক অসম লাইভ ২৪ ৰ ফেচবুক পেজ
